ЗРРда биоакустик коррекция

Биоакустик коррекция нутқ ривожланиши кечиккан, гапиришни бошлаш, сўз бойлигини кенгайтириш, гап тузиш, мурожаат қилинган нутқни тушуниш ёки нутқдан мулоқот учун фойдаланиш қийин бўлган болаларга комплекс ёрдам дастурида қўлланилиши мумкин. БАК-терапия бош миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва олинган сигнални бола қулоқчин орқали эшитадиган товушга айлантиришга асосланган.

Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида боланинг нутқи учун БАК ёши, нутқий ва умумий ривожланиш даражаси, текширув натижалари ва реабилитациянинг аниқ вазифаларини ҳисобга олган ҳолда тайинланади. Дастур мақсади индивидуал белгиланади: нутқни тушуниш ва нутқий ташаббусни қўллаб-қувватлашдан тортиб, диққатни ривожлантириш ва логопед билан самаралироқ шуғулланиш қобилиятигача.

Нутқ ривожланиши кечикишида БАК қачон қўлланилиши мумкин

Нутқ ривожланиши бир вақтнинг ўзида бир нечта функциянинг ишлашига боғлиқ. Бола сўзлар ва гаплардан фойдалана бошлаши учун нафақат товушларни талаффуз қилиши, балки нутқни эшитиши, унинг маъносини тушуниши, диққатини сақлаши, янги сўзларни эслаб қолиши ва атрофдагилар билан мулоқот қилиш истагига эга бўлиши керак.

Шунинг учун нутқ ривожланишининг кечикиши турлича намоён бўлиши мумкин.

Бир бола унга қаратилган гапларнинг аксариятини тушунади, аммо деярли гапирмайди. Бошқаси алоҳида сўзларни айтади, лекин уларни гапларга бирлаштирмайди. Учинчи болага эса кўрсатмаларни тушуниш ёки нутқ машғулоти вақтида диққатни узоқ сақлаш қийин бўлади.

Дастур тузишда мутахассислар қуйидагиларни баҳолайдилар:

• мурожаат қилинган нутқни тушуниш;
• фаол сўз бойлиги ҳажми;
• фразали нутқнинг мавжудлиги;
• нутқий ташаббус;
• товушлар ва сўзларни такрорлаш қобилияти;
• эшитиш диққати;
• хотира;
• оғзаки кўрсатмаларни бажариш қобилияти;
• коммуникатив кўникмалар.

ЗРРда БАК, агар мутахассис ушбу усулни муайян бола учун мос деб ҳисобласа, дастурнинг элементларидан бири бўлиши мумкин.

БАК нутқ ривожланиши билан қандай боғлиқ

Биоакустик коррекция вақтида бош миянинг электр фаоллиги қайд этилади. Олинган ЭЭГ-сигнал компьютер тизими томонидан товуш кетма-кетлигига айлантирилади ва болага қулоқчин орқали эшиттирилади.

Шу тариқа боланинг ўз миясидаги жорий фаоллик билан боғлиқ акустик қайта алоқа шаклланади.

Бунда БАК нутқ машғулоти ҳисобланмайди: муолажа вақтида болага муайян товушлар ёки сўзларни талаффуз қилиш ўргатилмайди. Усул асаб тизимининг функционал ҳолати билан боғлиқ кенгроқ ишлар доирасида қўлланилади.

Шунинг учун нутқни ривожлантириш учун БАКни бола бевосита нутқни тушуниш, сўзлар, гаплар ва мулоқот кўникмаларини ўзлаштирадиган машғулотлар билан бирга кўриб чиқиш мақсадга мувофиқ.

Болаларда нутқни ишга тушириш учун БАК

Нутқни ишга туширишга бўлган эҳтиёж кўпинча кам гапирадиган ёки ҳали нутқдан мулоқот учун фойдаланмайдиган кичик ёшдаги болаларнинг ота-оналарида пайдо бўлади.

Шуни тушуниш муҳимки, дастлабки сўзларнинг пайдо бўлиши кўплаб омилларга боғлиқ. Мутахассис боланинг эшитиш қобилияти, нутқни тушуниши, мулоқоти, когнитив ривожланиши, моторикаси, диққати ва бошқа хусусиятларини баҳолаши керак.

Шунинг учун БАК нутқ автоматик равишда пайдо бўлиши керак бўлган муолажа сифатида қаралмайди.

Индивидуал дастурда болаларда нутқни ишга тушириш учун БАК мутахассислар билан мунтазам машғулотлар қаторида қўллаб-қувватловчи йўналишлардан бири сифатида қўлланилиши мумкин.

Дастур мақсадлари қуйидагилар бўлиши мумкин:

• боланинг нутқий мулоқотга тайёрлигини ошириш;
• мурожаат қилинган нутққа диққатни қўллаб-қувватлаш;
• тинглаш ва кўрсатмаларни бажариш қобилиятини ривожлантириш;
• нутқий фаолликни ошириш;
• янада самарали машғулотлар учун шароит яратиш.

Нутқни тушунишни ривожлантириш

Мустақил фразали нутқ пайдо бўлишидан олдин бола пассив сўз бойлигини тўплашнинг муҳим босқичидан ўтади.

У аста-секин буюмлар, ҳаракатлар, белгилар номларини ва оддий кўрсатмаларни тушуна бошлайди. Агар бу босқич секин ривожланса, болага нутқдан фаол фойдаланишга ўтиш қийинроқ бўлади.

Шунинг учун нутқ ривожланиши кечикканда мутахассислар нутқни тушунишга албатта эътибор қаратадилар.

Қуйидагиларни баҳолаш мумкин:

• бола ўз исмига жавоб берадими;
• таниш буюмлар номини тушунадими;
• илтимосларни бажарадими;
• ҳаракатларни фарқлай оладими;
• бир нечта босқичдан иборат кўрсатмаларни тушунадими;
• оғзаки таъриф бўйича керакли буюмни танлай оладими.

Бундай кузатувлар коррекцион дастур вазифаларини аниқроқ белгилашга ёрдам беради.

БАК ва боланинг фаол нутқи

Фаол нутқнинг ривожланиши фақат талаффуз қилинадиган сўзлар сонининг ортиши эмас.

Шунингдек, катталарга мустақил мурожаат қилиш, керакли буюмни сўраш, ҳаракатни номлаш, саволга жавоб бериш ва сўзларни аста-секин гапларга бирлаштириш қобилияти ҳам муҳим.

Шунинг учун динамикани баҳолашда мутахассислар қуйидагиларга эътибор қаратишлари мумкин:

• мустақил ишлатиладиган сўзлар сони;
• янги сўзларнинг пайдо бўлиши;
• нутқий мурожаатлар частотаси;
• икки сўзли ва мураккаброқ гапларнинг пайдо бўлиши;
• имо-ишоралар ўрнига нутқдан фойдаланиш;
• сўзлар ва қисқа ибораларни такрорлаш қобилияти.

Бу боланинг ривожланишини шунчаки сўзлар сонини санашдан кўра мазмунлироқ баҳолаш имконини беради.

Нима учун диққат нутқ ривожланиши учун муҳим

Янги сўзни ўзлаштириш учун бола аввало катталарга диққат қаратиши, сўзни эшитиши, уни буюм ёки ҳаракат билан боғлаши ва эслаб қолиши керак.

Агар диққат жуда беқарор бўлса, нутқни ўрганиш қийинлашади.

Бола доимий равишда ташқи таъсирларга чалғиши, кўрсатмани охиригача тингламаслиги ёки биргаликдаги машғулотга қизиқишини тез йўқотиши мумкин.

Шунинг учун ЗРРда комплекс дастур вазифаларидан бири нафақат бевосита нутқ, балки диққат, хотира ва ўзини бошқариш устида ишлаш ҳам бўлиши мумкин.

Болалар учун БАК муолажаси қандай ўтади

Сеанс вақтида бола қулай ҳолатда жойлашади.

Бошига миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этувчи датчиклар ўрнатилади. Сўнг бола қулоқчин тақади.

Ускуна қайд этилаётган сигнални қайта ишлайди ва уни реал вақт режимида эшиттириладиган товушга айлантиради.

Датчиклар орқали бош мияга электр токи берилмайди. Улар миянинг ўз фаоллигини қайд этиш учун керак.

Шунингдек, боладан мураккаб вазифаларни бажариш ёки товушларга махсус равишда жавоб қайтариш талаб қилинмайди.

БАК ва логопед билан машғулотлар

Нутқ ривожланиши кечикканда нутқий ва коммуникатив кўникмалар устида бевосита ишлаш асосий аҳамиятга эга.

Шунинг учун БАК логопед-дефектолог билан машғулотлар билан бирга қўлланилиши мумкин. Мутахассис болага қуйидагиларни ривожлантиришга ёрдам беради:

• нутқни тушуниш;
• сўз бойлиги;
• фразали нутқ;
• товушларни тўғри талаффуз қилиш;
• нутқий ташаббус;
• боғланган нутқ;
• мулоқот кўникмалари.

«Альмадея» сайтида ЗРРда ёрдам дастури ҳам нутқни тушуниш, эшитиш орқали қабул қилиш ва боланинг ривожланиш даражасини баҳолаш асосида қурилади, коррекцион ишлар эса нутқни ишга тушириш, сўз бойлигини кенгайтириш ва фразали нутқни шакллантиришга қаратилган.

Нутқ ривожланиши кечикишида комплекс дастур

ЗРР сабаблари ва намоён бўлишлари сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин, шунинг учун бир хил дастур барча болаларга мос келмайди.

БАК ва логопедик машғулотлардан ташқари, кўрсатмаларга қараб қуйидагилар ҳам қўлланилиши мумкин:

• нейропсихологик коррекция;
• сенсор интеграция;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• ABA-терапия;
• адаптив жисмоний тарбия;
• бошқа нейромодуляцион усуллар.

Дастур таркиби боланинг ҳолати баҳолангандан кейин белгиланади. Клиникада нафақат нутқий кўникмалар, балки диққат, тафаккур, хотира, хулқ-атвор ва ўрганиш қобилияти ҳам ҳисобга олинади.

Курс давомидаги ўзгаришларни қандай баҳолаш мумкин

Курсни бошлашдан олдин кундалик ҳаётда кузатиш мумкин бўлган аниқ нутқий кўрсаткичларни белгилаб олиш фойдали.

Масалан:

• мустақил ишлатиладиган сўзлар сони кўпайдими;
• янги иборалар пайдо бўлдими;
• бола катталарга сўзлар билан тез-тез мурожаат қила бошладими;
• илтимосларни яхшироқ тушуна бошладими;
• узоқроқ тинглай оладими;
• логопедик машғулотни ўтказиш осонлашдими;
• кўрсатмани камроқ такрорлаш талаб қилинмоқдами.

Бундай баҳолаш боланинг ривожланишидаги ҳақиқий динамикани кўришга ёрдам беради.

ЗРРда қанча БАК муолажаси талаб қилинади

Биоакустик коррекция курс тарзида ўтказилади. Муолажалар сони боланинг ҳолати, ёши ва қўйилган вазифаларга қараб индивидуал белгиланади.

Натижани битта алоҳида сеанс бўйича баҳолаш керак эмас. Нутқ ривожланиши босқичма-босқич кечадиган жараён, айниқса бир вақтнинг ўзида бир нечта коррекцион йўналишда иш олиб борилса.

Мутахассис динамикани кузатади ва зарур ҳолларда дастурга ўзгартиришлар киритади.

Муолажадан олдин қачон консультация зарур

БАКни бошлашдан олдин мутахассисга бола саломатлигининг хусусиятлари ҳақида маълум қилиш ва мавжуд тиббий ҳужжатларни тақдим этиш керак.

Қуйидаги ҳолатларда алоҳида эътибор зарур:

• тутқаноқ хуружлари;
• эпилепсия;
• товушларга кучли сезгирлик;
• ўткир инфекцион касалликлар;
• неврологик ҳолатдаги сезиларли ўзгаришлар.

Агар ЭЭГ натижалари мавжуд бўлса, уларни курс бошланишидан олдин мутахассисга тақдим этиш мақсадга мувофиқ.

«Альмадея» клиникасида нутқ ривожланиши кечикишида БАК

ЗРРда вазифа фақат сўзлар сонини кўпайтиришдан иборат эмас, балки нутқни тушуниш, диққат, нутқий ташаббус ва нутқдан мулоқот учун фойдаланиш қобилиятини босқичма-босқич ривожлантиришдан иборат.

«Альмадея»да нутқ ривожланиши кечиккан болалар учун БАК логопедик ва бошқа коррекцион машғулотлар билан биргаликда комплекс дастурга киритилиши мумкин.

Бундай ёндашув нафақат алоҳида нутқий қийинчиликлар, балки болага ахборотни қабул қилиш, ўрганиш ва аста-секин тўлақонли мулоқотни ўзлаштиришга ёрдам берадиган функциялар устида ҳам ишлаш имконини беради.