СДВГда биоакустик коррекция

СДВГда биоакустик коррекция диққатни ушлаб туриш, импульсив реакцияларни назорат қилиш, вазифалар ўртасида переключение қилиш ва юқори фаолликни бошқариш қийин бўлган болаларга комплекс ёрдам дастурида қўлланилиши мумкин. БАК-терапия бош миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва олинган сигнални бола қулоқчин орқали эшитадиган товушга айлантиришга асосланган.

Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида дастур индивидуал танланади. Мутахассис СДВГ намоён бўлиш хусусиятларини, боланинг ёшини, машғулотларда иштирок эта олиш қобилиятини, хулқ-атвори, уйқуси ва таълим хусусиятларини, шунингдек реабилитация доирасида ҳал қилиниши керак бўлган вазифаларни ҳисобга олади.

СДВГда БАК нима учун қўлланилади

СДВГ фақат юқори ҳаракатчанлик билан намоён бўлмайди. Кўп ҳолларда болага бир вазифага диққатни жамлаш, кўрсатмани охиригача бажариш, ўз навбатини кутиш, импульсив ҳаракатларни назорат қилиш ёки бир фаолиятдан бошқасига хотиржам ўтиш қийин бўлади.

Турли болаларда бу белгиларнинг ифодаланиш даражаси сезиларли фарқ қилади. Шунинг учун СДВГда БАК барча учун бир хил универсал схема асосида ўтказилмайди.

Боланинг ҳолатига қараб курс мақсадлари қуйидагилар бўлиши мумкин:

• диққат барқарорлигини қўллаб-қувватлаш;
• вазифага диққатни жамлаш қобилиятини яхшилаш;
• ҳиссий ва хулқ-атворни ўзини бошқариш устида ишлаш;
• ортиқча қўзғалишнинг ифодаланишини камайтириш;
• турли фаолиятлар ўртасида ўтишни енгиллаштириш;
• уйқу сифатини яхшилаш;
• таълим ва коррекцион машғулотларга тайёрликни ошириш.

Курсни бошлашдан олдин ота-оналар ва мутахассислар динамикани кузатиб бориши мумкин бўлган бир нечта аниқ кўрсаткични белгилаб олиш фойдали.

Биоакустик коррекция қандай ишлайди

Муолажа вақтида датчиклар боланинг бош миясидаги электр фаолликни қайд этади. Махсус тизим ЭЭГ-сигнални қайта ишлайди ва деярли бир вақтнинг ўзида унинг параметрларини акустик кетма-кетликка айлантиради.

Ҳосил бўлган товушни бола қулоқчин орқали эшитади.

Шу тариқа унинг ўз миясидаги жорий фаоллик билан бевосита боғлиқ акустик қайта алоқа ҳосил бўлади.

Бунда ускуна бош мияга электр токи юбормайди. Датчиклар сигнални қайд этиш учун ишлатилади, шунинг учун БАК ноинвазив аппарат усулларига киради.

Нима учун СДВГда айнан аниқ симптомлар билан ишлаш муҳим

СДВГ ташхисининг ўзи мутахассисга керакли маълумотнинг фақат бир қисмини беради.

Масалан, бир бола вазифаларни яхши тушуниши, аммо доим чалғиши мумкин. Бошқаси кўрсатмани тез бажаришга киришади, лекин импульсив ҳаракат қилади ва кўп хатоларга йўл қўяди. Учинчи болага эса машғулотлар ўртасида ўтиш ёки ҳиссий қўзғалишни бошқариш айниқса қийин бўлади.

Шунинг учун курсдан олдин боланинг кундалик ҳаётига энг кўп таъсир қиладиган намоён бўлишлар баҳоланади.

Мутахассис қуйидагиларга эътибор қаратиши мумкин:

• мустақил ишлаш давомийлиги;
• чалғишлар сони;
• кўрсатмани охиригача тинглаш қобилияти;
• импульсив ҳаракатлар частотаси;
• вазифалар ўртасида ўтиш тезлиги;
• муваффақиятсизликка ҳиссий реакциялар;
• машғулотда хотиржам ўтира олиш қобилияти.

Бундай ёндашув курс мақсадларини янада тушунарли ва холис белгилашга ёрдам беради.

БАК ва диққатни жамлаш

СДВГда энг кўп учрайдиган қийинчиликлардан бири — куч талаб қиладиган фаолиятга диққатни узоқ вақт қаратиб туришнинг қийинлиги.

Бола вазифани яхши бошлаши, аммо атрофдаги товушлар, буюмлар ёки ўз фикрларига тез чалғиши мумкин. Шу сабабли у материални тушунса ҳам, ҳар доим ўзининг ҳақиқий қобилиятларини намоён қила олмайди.

Реабилитация дастурида СДВГда БАК-терапиянинг вазифаларидан бири диққат ва ўзини бошқариш жараёнларини қўллаб-қувватлаш бўлиши мумкин.

Динамикани амалий белгилар бўйича баҳолаш мумкин: масалан, бола қўшимча эслатмасиз узоқроқ ишлай бошлади, камроқ чалғиди ёки диққати чалғигандан кейин вазифага тезроқ қайта бошлади.

Импульсивлик ва юқори фаолликда БАК

СДВГда импульсивлик бола вазиятни баҳолашга улгурмасдан ҳаракат қилишга интилиши билан намоён бўлиши мумкин. У бошқаларнинг гапини бўлиши, кўрсатма тугамасдан вазифани бажаришни бошлаши, тўсатдан ўрнидан туриши ёки фаолиятини тез-тез ўзгартириши мумкин.

Ота-оналар ва педагогларга бу баъзан қоидаларга риоя қилишни истамасликдек кўриниши мумкин, аслида эса болага ўз реакциясини ўз вақтида тўхтатиш ҳақиқатан ҳам қийин бўлиши мумкин.

Шунинг учун дастур тузишда нафақат умумий фаоллик, балки боланинг қуйидаги қобилиятлари ҳам баҳоланади:

• ўз ҳаракатларини назорат қилиш;
• кўрсатмани кутиш;
• бошлаган ишини охирига етказиш;
• ҳаракатлар кетма-кетлигига риоя қилиш;
• кучли қўзғалишсиз бир фаолиятдан бошқасига ўтиш;
• кутишни қабул қила олиш.

Бу кўникмалар устида ишлаш одатда реабилитациянинг бир нечта йўналишини бирлаштиришни талаб қилади.

БАК ва СДВГли болани ўқитиш

Диққат билан боғлиқ қийинчиликлар айниқса машғулотлар ва мактаб юкламаси вақтида сезилади. Бола кўрсатманинг бир қисмини ўтказиб юбориши, шошилиш туфайли хатолар қилиши, ҳаракатлар кетма-кетлигини унутиши ёки тенгдошларига нисбатан тезроқ чарчаши мумкин.

Шунинг учун курс натижасини баҳолашда фақат уйдаги хулқ-атворга эмас, балки машғулотлар вақтида боланинг ишлаши қандай ўзгараётганига ҳам қараш фойдали.

Масалан:

• у қанча вақт давомида шуғуллана олади;
• унга камроқ эслатма керак бўляптими;
• кетма-кет кўрсатмаларни яхшироқ бажара бошладими;
• тугалланмаган вазифалар сони камайдими;
• чалғиганидан кейин ишга қайтиши осонлашдими.

Бундай мезонлар мутахассисларга «тинчроқ бўлди» деган умумий баҳога қараганда анча фойдали маълумот беради.

БАК муолажаси қандай ўтади

Курс бошланишидан олдин мутахассис боланинг ҳолатини баҳолайди, мавжуд тиббий хулосалар билан танишади ва асосий вазифаларни белгилайди.

Сеанс вақтида бола қулай ҳолатда жойлашади. Бошига мия фаоллигини қайд этувчи датчиклар маҳкамланади, сўнг қулоқчин тақилади.

Дастур ишга туширилгандан кейин бола унинг ЭЭГси асосида шакллантирилган товуш оқимини тинглайди.

Муолажа боладан махсус вазифаларни бажаришни талаб қилмайди. Бу мураккаб кўрсатмаларга узоқ вақт амал қилиш қийин бўлган болалар учун айниқса қулай бўлиши мумкин.

Мутахассис бутун сеанс давомида боланинг ҳолатини назорат қилади.

Қанча сеанс талаб қилинади

Биоакустик коррекция курс тарзида ўтказилади. Муолажалар сони СДВГ белгилари, боланинг ёши, қўйилган вазифалар ва кузатилаётган динамикани ҳисобга олган ҳолда индивидуал белгиланади.

Натижани битта сеансдан кейин эмас, балки курс давомида баҳолаш яхшироқ.

Бунинг учун ота-оналар мутахассис билан бирга олдиндан бир нечта кўрсаткични белгилаб олишлари мумкин, масалан машғулот давомийлиги, чалғишлар сони, уйқу сифати ёки кўрсатмаларни бажариш қобилияти.

Бу ўзгаришларни янада изчил кузатиб боришга ёрдам беради.

СДВГда БАК-терапия нималар билан бирга қўлланилади

СДВГда комплекс ёндашув муҳим. Агар болага хулқ-атвор ва диққатни бошқариш қийин бўлса, зарур кўникмаларни шакллантириш учун фақат битта аппарат муолажаси одатда етарли бўлмайди.

Индивидуал режага қараб БАК қуйидагилар билан бирга қўлланилиши мумкин:

• нейропсихологик коррекция;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• ABA-терапия;
• сенсор интеграция;
• логопедик машғулотлар;
• адаптив жисмоний тарбия;
• бошқа нейромодуляцион усуллар.

«Альмадея»да реабилитация режаси невролог шифокор консультациясидан кейин шакллантирилади: мутахассис боланинг ҳолатини баҳолайди ва унинг эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда мос йўналишларни танлайди.

Қачон олдиндан консультация керак

Курсни бошлашдан олдин мутахассисга бола саломатлигининг хусусиятлари ҳақида хабар бериш ва мавжуд тиббий ҳужжатларни тақдим этиш керак.

Айниқса тутқаноқлар ёки эпилептик хуружлар, товушларга кучли сезгирлик, ўткир касалликлар ва неврологик ҳолатдаги ўзгаришлар ҳақида айтиш муҳим.

Агар ЭЭГ натижалари ёки невролог хулосалари мавжуд бўлса, уларни консультацияга олиб келиш мақсадга мувофиқ.

Биоакустик коррекцияни ўтказиш имконияти индивидуал равишда белгиланади.

«Альмадея»да СДВГда биоакустик коррекция

СДВГли бола билан ишлашда айнан қайси белгилар унинг ривожланиши ва ўқишига энг кўп халақит бераётганини тушуниш муҳим. Шунинг учун БАК индивидуал тузилган дастурнинг бир қисми сифатида кўриб чиқилади, натижа эса боланинг кундалик фаолиятидаги ўзгаришлар бўйича баҳоланади.

Курснинг вазифаси диққат, ўзини бошқариш ва машғулотларга самаралироқ қўшилиш қобилиятини қўллаб-қувватлаш бўлиши мумкин. Зарур ҳолларда БАК реабилитациянинг бошқа йўналишлари билан бирга қўлланилади, бу эса фақат алоҳида симптом билан эмас, балки болага уйда, машғулотларда ва таълим жараёнида керак бўладиган кўникмалар билан ҳам ишлаш имконини беради.