Аутизм ва РАСда биоакустик коррекция

Биоакустик коррекция аутизм ва РАСда — ривожланиш хусусиятлари бўлган боланинг реабилитация дастурига киритилиши мумкин бўлган аппарат усулидир. Муолажа вақтида бош миянинг биоэлектрик фаоллиги қайд этилади, сўнгра у товуш сигналига айлантирилади. Бола бу сигнални қулоқчин орқали эшитади ва ўз миясининг жорий фаоллиги билан боғлиқ акустик қайта алоқа олади.

Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида аутизмли болалар учун БАК боланинг индивидуал ривожланиш хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади. Мутахассислар нафақат қўйилган ташхисни, балки аниқ қийинчиликларни ҳам баҳолайдилар: диққат, хулқ-атвор, уйқу, нутқ ривожланиши, ҳиссий бошқарув ва машғулотларга қўшила олиш қобилиятининг хусусиятлари.

Аутизмда БАК нима учун қўлланилади

Аутистик спектр бузилиши турлича намоён бўлиши мумкин. Бир болада мулоқот билан боғлиқ жиддий қийинчиликлар кузатилса, бошқаси тез қўзғалади ва диққатини узоқ вақт сақлай олмайди, учинчи бола эса ёмон ухлайди ёки янги шароитларга қийин мослашади.

Шунинг учун аутизмда БАК вазифалари индивидуал равишда белгиланади. Комплекс реабилитация доирасида мутахассислар қуйидаги йўналишларга эътибор қаратишлари мумкин:

• боланинг диққатни узоқроқ сақлай олиш қобилияти;
• ҳиссий барқарорлик;
• ортиқча қўзғалишнинг ифодаланишини камайтириш;
• уйқу сифати ва давомийлиги;
• мутахассис билан ўзаро муносабатга киришишга тайёрлик;
• нутқий фаоллик;
• мурожаат қилинган нутқни қабул қилиш;
• коррекцион машғулотларга мослашиш.

Динамикани нафақат умумий таассурот бўйича, балки боланинг хулқ-атвори ва кўникмаларидаги аниқ ўзгаришлар асосида ҳам баҳолаш муҳим.

Биоакустик коррекция қандай ишлайди

Сеанс вақтида боланинг бошига электроэнцефалографик фаолликни қайд этувчи датчиклар ўрнатилади. Олинаётган сигналлар махсус тизим томонидан қайта ишланади ва товуш оқимига айлантирилади.

Бола бу товушни қулоқчин орқали реал вақт режимида эшитади. Шу тариқа бош миянинг жорий фаоллиги билан кириб келаётган эшитиш ахбороти ўртасида қайта алоқа шаклланади.

БАК вақтида датчиклар орқали мияга электр токи берилмайди. Усул айнан миянинг ўз биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва уни акустик шаклга айлантиришга асосланган.

РАСда қандай вазифалар қўйилиши мумкин

Реабилитация дастурининг самарадорлиги кўп жиҳатдан унинг мақсадлари қанчалик аниқ белгиланганига боғлиқ.

БАК курсидан олдин мутахассислар ва ота-оналар кузатиш мумкин бўлган бир нечта кўрсаткични танлашлари мумкин, масалан:

• бола чалғимасдан узоқроқ шуғуллана бошлади;
• вазифалар ўртасида осонроқ переключается;
• одатий муҳитдаги ўзгаришларни хотиржамроқ қабул қилади;
• тезроқ ухлаб қолади ёки кечаси камроқ уйғонади;
• мустақил мурожаатлар сони ортади;
• оддий кўрсатмаларни яхшироқ бажаради;
• болани логопед ёки бошқа мутахассис билан машғулотларга жалб қилиш осонлашади.

Бундай ёндашув фақат алоҳида муолажаларнинг субъектив баҳосига эмас, балки кундалик ҳаётдаги аниқ ўзгаришларга таяниб динамикани кузатиш имконини беради.

Аутизмли болада БАК муолажаси қандай ўтади

Курс бошланишидан олдин мутахассис боланинг ривожланиш тарихи, тиббий хулосалар ва ота-оналарнинг мурожаатини ўрганади. Зарур бўлса, биоакустик коррекциянинг индивидуал протоколи тузилади.

Муолажа вақтида бола қулай ҳолатда бўлади. Бош мия фаоллигини қайд этиш учун бошига датчиклар ўрнатилади, сўнгра қулоқчин тақилади.

Кейин ускуна ЭЭГ-сигнални қайд этади ва уни товушга айлантиради. Боладан мураккаб вазифаларни бажариш ёки ўз ҳолатини атайлаб ўзгартириш талаб қилинмайди.

РАСли болалар билан ишлашда сенсор хусусиятларни ҳисобга олиш айниқса муҳим. Айрим болалар қулоқчин ва датчикларни дарҳол хотиржам қабул қилади, бошқаларига эса мослашиш учун кўпроқ вақт керак бўлади. Мутахассис боланинг реакциясини кузатади ва муолажага аста-секин кўникишига ёрдам беради.

Аутизмда БАК ва нутқ ривожланиши

РАСли болаларда нутқ билан боғлиқ қийинчиликлар диққат бузилишлари, нутқни тушунишдаги муаммолар, сенсор хусусиятлар ва мулоқотдаги қийинчиликлар билан бирга кузатилиши мумкин.

Шунинг учун БАКни танлашда вазифалардан бири кейинги коррекцион ишлар учун янада қулай шароит яратиш бўлиши мумкин.

Динамикани баҳолашда мутахассислар қуйидагиларга эътибор қаратишлари мумкин:

• мурожаат қилинган нутқни тушуниш;
• янги товушлар, сўзлар ёки ибораларнинг пайдо бўлиши;
• мулоқотда ташаббус кўрсатиш;
• кўрсатмани тинглаш қобилияти;
• биргаликдаги фаолият давомийлиги;
• ўзаро муносабатга қизиқиш.

Бунда БАК бевосита нутқ ва мулоқотни шакллантиришга қаратилган машғулотларнинг ўрнини босмайди. Реабилитация дастурида бу усул логопедик ишлар, ABA-терапия, нейрокоррекция ва бошқа йўналишлар билан бирга қўлланилиши мумкин.

Диққат ва хулқ-атвор бузилишларида БАК

Аутизмли кўплаб болаларга вазифага узоқ вақт диққатни қаратиш, турли фаолиятлар ўртасида переключение қилиш ёки ҳиссий қўзғалишни бошқариш қийин бўлиши мумкин.

Бу ҳатто машғулотлар дастури тўғри танланган ҳолатда ҳам янги кўникмаларни ўзлаштиришни қийинлаштириши мумкин.

Бундай ҳолатларда биоакустик коррекция курсининг мақсадларидан бири ўзини бошқариш ва диққат жараёнларини қўллаб-қувватлаш бўлиши мумкин. Ота-оналарга мутахассис билан биргаликда уйда ва реабилитация вақтида қайси аниқ ўзгаришларни кузатиб боришларини олдиндан белгилаб олиш фойдали.

Биоакустик коррекция ва уйқу

Уйқу хусусиятлари кўпинча боланинг кун давомидаги ҳолатига сезиларли таъсир кўрсатади. Агар бола узоқ вақт ухлай олмаса, тез-тез уйғонса ёки етарлича ухламаса, унга диққатни жамлаш, ўрганиш ва юкламаларни хотиржам қабул қилиш қийинроқ бўлади.

Агар уйқу бузилишлари асосий шикоятлар қаторига кирса, мутахассис уларни курсни режалаштириш ва кейинги динамикани баҳолашда ҳисобга олади.

Шу билан бирга, яққол ёки узоқ давом этадиган уйқу бузилишлари комплекс баҳолашни талаб қилади — БАК муаммо сабабларини аниқлаш ўрнини босмаслиги керак.

Қанча БАК муолажаси талаб қилинади

Биоакустик коррекция одатда курс тарзида ўтказилади. Сеанслар сони боланинг ёши, ҳолати, дастур вазифалари ва муолажаларга реакциясини ҳисобга олган ҳолда индивидуал белгиланади.

Ҳар бир алоҳида сеансдан кейин натижани баҳолаш шарт эмас. Динамикани янада холис тушуниш учун олдиндан бир нечта кўрсаткични белгилаб, уларни бутун курс давомида кузатиб бориш фойдали.

Агар бола параллел равишда бошқа машғулотларга ҳам қатнашса, мутахассислар улардаги ўзгаришларни ҳам ҳисобга олишлари мумкин: масалан, диққатни жамлаш давомийлиги, вазифани бажариш учун зарур бўлган ёрдамлар сони ёки ўзаро муносабатга киришишга тайёрлик.

Аутизмда БАК нималар билан бирга қўлланилади

РАСда комплекс ёндашув айниқса муҳим, чунки бир вақтнинг ўзида мулоқот, нутқ, хулқ-атвор, сенсор соҳа, ҳаракат кўникмалари ва мустақилликка эътибор талаб қилиниши мумкин.

Индивидуал дастурга қараб, аутизмли болалар учун БАК-терапия қуйидагилар билан бирга қўлланилиши мумкин:

• ABA-терапия;
• логопед билан машғулотлар;
• нейропсихологик коррекция;
• сенсор интеграция;
• адаптив жисмоний тарбия;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• аппарат реабилитациясининг бошқа усуллари.

Дастур таркиби РАСли барча болалар учун ягона схема асосида эмас, балки муайян боланинг эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

Қачон БАКни мутахассис билан муҳокама қилиш керак

Муолажаларни бошлашдан олдин шифокорга бола саломатлигининг барча хусусиятлари ҳақида маълум қилиш ва мавжуд текширув натижаларини тақдим этиш керак.

Тутқаноқ хуружлари, эпилепсия, кучли товушга юқори сезгирлик, ўткир инфекцион касалликлар ёки неврологик ҳолатдаги сезиларли ўзгаришлар мавжуд бўлганда алоҳида эътибор талаб этилади.

Агар болага аввал ЭЭГ ўтказилган бўлса, текширув натижаларини консультацияга олиб келиш мақсадга мувофиқ.

Курсни ўтказиш тўғрисидаги қарор боланинг ҳолати баҳолангандан кейин индивидуал қабул қилинади.

«Альмадея»да аутизмли болалар учун БАК

РАСли болалар билан ишлашда фақат методикани танлаш эмас, балки у боланинг умумий ривожланиш дастурида қайси аниқ вазифани ҳал қилиши кераклигини тушуниш муҳим.

«Альмадея»да биоакустик коррекция коррекцион, педагогик ва бошқа тиббий усуллар билан биргаликда комплекс реабилитация дастурига киритилиши мумкин. Бу алоҳида бир кўрсаткични эмас, балки боланинг хулқ-атвори, мулоқоти, диққати ва янги кўникмаларни ўзлаштириш қобилиятидаги ўзгаришларни кузатиш имконини беради.

БАК болага мос келадими ва курс қандай ташкил қилиниши мумкинлигини билиш учун Тошкентдаги «Альмадея» клиникасига мурожаат қилиш мумкин.