ЗПРРда биоакустик коррекция

Биоакустик коррекция ЗПРРда психик ва нутқий ривожланиш кечикиши бир вақтнинг ўзида кузатиладиган болаларга комплекс ёрдам дастурига киритилиши мумкин. Бундай ҳолатда қийинчиликлар одатда фақат битта функцияга тааллуқли бўлмайди: болага мурожаат қилинган нутқни тушуниш, диққатни сақлаш, янги маълумотни эслаб қолиш, фразали нутқ тузиш, кетма-кет кўрсатмаларни бажариш ва тенгдошлари суръатида янги кўникмаларни ўзлаштириш қийин бўлиши мумкин.

БАК-терапия бош миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва бу сигнални товушга айлантиришга асосланган. Бола ҳосил бўлган акустик кетма-кетликни қулоқчин орқали эшитади, дастур эса миянинг жорий фаоллиги билан боғлиқ қайта алоқани шакллантиради.

Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида ЗПРРда БАК боланинг индивидуал хусусиятлари ва бутун реабилитация дастурининг вазифаларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади.

ЗПРРда нималарни ҳисобга олиш муҳим

ЗПРР турлича намоён бўлиши мумкин. Бир болада нутқ кечикиши кучлироқ бўлса, бошқасида диққат ва тафаккур билан боғлиқ қийинчиликлар устун бўлиши мумкин, учинчи болада эса нутқни тушуниш, хотира, хулқ-атвор ва ўрганиш қобилияти бир вақтнинг ўзида қийинлашиши мумкин.

Шунинг учун мутахассис бир нечта йўналишни бир вақтда баҳолайди:

• мурожаат қилинган нутқни тушуниш;
• фаол сўз бойлиги;
• фразали нутқнинг мавжудлиги ва мураккаблиги;
• диққатнинг барқарорлиги;
• хотира;
• тафаккур;
• кўрсатмаларни бажариш қобилияти;
• янги кўникмаларни ўзлаштириш суръати;
• ҳиссий ва хулқ-атворни бошқариш.

Бу муайян бола учун қайси вазифалар устувор бўлиши кераклигини аниқлашга ёрдам беради.

БАК қандай ишлайди

Муолажа вақтида махсус датчиклар бош миянинг электроэнцефалографик фаоллигини қайд этади. Олинган сигнал дастур томонидан қайта ишланади ва бола қулоқчин орқали эшитадиган товушга айлантирилади.

Шу тариқа миянинг ўз биоэлектрик фаоллиги билан боғлиқ акустик қайта алоқа ҳосил бўлади.

БАК вақтида бош мияга электр токи берилмайди. Датчиклар сигнални қайд этиш учун ишлатилади, шунинг учун муолажа ноинвазив усулларга киради.

ЗПРРда БАК ва нутқ ривожланиши

ЗПРРда нутқ кечикиши кўпинча тушуниш, диққат ва эслаб қолишдаги қийинчиликлар билан бирга кечади. Шунинг учун фақат сўзлар сони устида эмас, балки мулоқот шаклланадиган асосий функциялар устида ҳам ишлаш муҳим.

Мутахассислар қуйидагиларни кузатишлари мумкин:

• бола оддий илтимосларни тушунадими;
• бир нечта ҳаракатдан иборат кўрсатмаларни бажара оладими;
• янги сўзлар пайдо бўлаяптими;
• фразали нутқ шаклланаяптими;
• мустақил нутқий мурожаатлар сони ортаяптими;
• бола катталар нутқига диққатни яхшироқ сақлай олаяптими.

БАК нутқий кўникмалар устида бевосита иш олиб бориладиган дастурнинг бир қисми сифатида қўлланилиши мумкин.

Диққат ва ўрганиш қобилияти

ЗПРРли бола учун машғулотларга қўшила олишга тайёрлик айниқса муҳим.

Агар диққат беқарор бўлса, бола кўрсатмани тўлиқ эшитмай қолиши, тез чалғиши ёки ҳаракатлар кетма-кетлигини унутиши мумкин. Шу сабабли ҳатто тўғри танланган коррекцион дастур ҳам унга қийинроқ кечиши мумкин.

Шунинг учун реабилитация вазифаларидан бири қуйидаги қобилиятларни қўллаб-қувватлаш бўлиши мумкин:

• диққатни узоқроқ сақлаш;
• вазифани охиригача тинглаш;
• чалғиганидан кейин ишга қайтиш;
• кетма-кет кўрсатмаларни бажариш;
• бошланган ҳаракатни охирига етказиш.

Бундай ўзгаришлар нафақат мутахассислар билан машғулотлар, балки кейинги таълим учун ҳам муҳим.

Хотира ва кўникмаларни ўзлаштириш

ЗПРРда болага янги сўз, ҳаракат ёки қоидани мустаҳкамлаш учун кўпроқ такрорлаш талаб қилиниши мумкин.

Мутахассислар боланинг қуйидаги қобилиятларини баҳолашлари мумкин:

• янги маълумотни эслаб қолиш;
• аввал ўзлаштирилган материални қайта тиклаш;
• кўникмани бошқа вазиятга кўчириш;
• уни катталарнинг доимий ёрдамисиз қўллаш.

Агар бола маълумотни осонроқ сақлаб қолиб, уни мустақил қўллай бошласа, бу нутқий ва когнитив ривожланишга ҳам ижобий таъсир қилиши мумкин.

БАК муолажаси қандай ўтади

Сеанс вақтида бола қулай ҳолатда жойлашади. Бошига мия фаоллигини қайд этиш учун датчиклар ўрнатилади, шундан сўнг қулоқчин тақилади.

Тизим келиб тушаётган ЭЭГ-сигнални қайта ишлайди ва уни товушга айлантиради.

Боладан вазифаларни ҳал қилиш, гапириш ёки махсус машқларни бажариш талаб қилинмайди. Мутахассис бутун муолажа давомида унинг ҳолатини назорат қилади.

Янги ускуналарга кўникиши қийин бўлган болалар учун датчиклар ва қулоқчинга хотиржам мослашиш муҳим.

ЗПРРда комплекс дастур таркибида БАК

Психонутқий ривожланиш кечикиши одатда бир вақтнинг ўзида бир нечта функцияга таъсир қилади, шунинг учун комплекс иш талаб этилади.

Боланинг хусусиятларига қараб дастур қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

• логопед билан машғулотлар;
• нейропсихологик коррекция;
• ABA-терапия;
• сенсор интеграция;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• адаптив жисмоний тарбия;
• бошқа аппарат усуллари.

Бундай дастурда БАК коррекцион машғулотларнинг ўрнини босмайди, балки умумий реабилитация йўналишларидан бири сифатида қўлланилиши мумкин.

Курс динамикасини қандай баҳолаш мумкин

ЗПРРда ота-оналар ва мутахассислар кузатиб бориши мумкин бўлган аниқ кўрсаткичларни олдиндан белгилаб олиш фойдали.

Масалан:

• бола узоқроқ шуғуллана бошладими;
• мурожаат қилинган нутқни яхшироқ тушунаяптими;
• янги сўзлар ёки иборалар пайдо бўлдими;
• ёрдам ва кўрсатмалар сони камайдими;
• янги маълумотни осонроқ эслаб қолаяптими;
• катталарга мустақил равишда тез-тез мурожаат қила бошладими;
• янги вазифаларни тезроқ ўзлаштираяптими.

Бундай ёндашув ривожланишни тушунарли ва амалий мезонлар бўйича баҳолашга ёрдам беради.

Қанча муолажа талаб қилинади

Биоакустик коррекция сеанслари сони индивидуал белгиланади.

Курс давомийлиги боланинг ёши, кечикиш даражаси, қўйилган вазифалар ва реабилитация жараёнидаги динамикага боғлиқ.

Натижани битта муолажа бўйича эмас, балки курс давомида ва машғулотлар ҳамда кундалик ҳаётда намоён бўладиган ўзгаришлар асосида баҳолаш яхшироқ.

Қачон олдиндан консультация керак

Курсни бошлашдан олдин мутахассисга мавжуд тиббий ҳужжатларни тақдим этиш ва бола саломатлигининг хусусиятлари ҳақида маълум қилиш керак.

Тутқаноқ хуружлари, эпилепсия, товушларга кучли сезгирлик, ўткир касалликлар ва неврологик ҳолатдаги сезиларли ўзгаришлар мавжуд бўлганда алоҳида эътибор талаб этилади.

Агар ЭЭГ натижалари мавжуд бўлса, уларни консультацияга олиб келиш мақсадга мувофиқ.

«Альмадея» клиникасида ЗПРРда БАК

Психонутқий ривожланиш кечикишида нутқ, диққат, хотира, тафаккур ва боланинг янги кўникмаларни ўзлаштириш қобилияти устида бир вақтнинг ўзида ишлаш муҳим.

«Альмадея»да биоакустик коррекция нутқий, нейропсихологик ва бошқа коррекцион машғулотлар билан биргаликда индивидуал дастурга киритилиши мумкин. Бундай ёндашув реабилитацияни боланинг ҳақиқий эҳтиёжлари асосида ташкил қилиш ва ўзгаришларни нафақат алоҳида функцияларда, балки унинг кундалик фаолиятида ҳам кузатиш имконини беради.