Алалия ва дизартрияда биоакустик коррекция

Биоакустик коррекция алалия ва дизартрияда оғир нутқ бузилишлари бўлган болаларга комплекс ёрдам дастурига киритилиши мумкин. БАК бош миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва уни бола қулоқчин орқали эшитадиган товуш сигналига айлантиришга асосланган.

Бунда терапия вазифалари бузилиш хусусиятига боғлиқ бўлади. Алалияда асосий эътибор нутқни шакллантириш ва ривожлантириш, мурожаат қилинган сўзларни тушуниш, сўз бойлигини кенгайтириш ва фразали нутқнинг пайдо бўлишига қаратилади. Дизартрияда эса артикуляцион моторика, нутқий ҳаракатларни мувофиқлаштириш, нафас олиш, овоз ва талаффузнинг аниқлиги муҳим аҳамиятга эга.

Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида дастур нутқ бузилишининг шакли, боланинг ёши, ривожланиш даражаси ва ҳамроҳ қийинчиликларни ҳисобга олган ҳолда индивидуал тузилади.

Алалия дизартриядан нимаси билан фарқ қилади

Алалия ва дизартрия нутқ билан боғлиқ жиддий муаммоларга олиб келиши мумкин, аммо бузилиш механизми турлича.

Алалияда нутқ умуман бўлмаслиги ёки кутилганидан анча секин ривожланиши мумкин. Шаклига қараб болага сўз ва ибораларни мустақил шакллантириш, мурожаат қилинган нутқни тушуниш ёки бир вақтнинг ўзида ҳам тушуниш, ҳам ўз нутқидан фойдаланиш қийин бўлиши мумкин.

Дизартрияда эса нутқнинг мотор ташкил этилишидаги бузилишлар биринчи ўринга чиқади. Бола нима демоқчи эканини билади, аммо нутқ мушаклари фаолиятининг хусусиятлари сабабли товушлар ноаниқ талаффуз қилиниши, нутқ тушунарсизроқ бўлиши, унинг суръати, овози ва интонацияси ўзгариши мумкин.

Айнан шунинг учун коррекция дастури фақат умумий «нутқни ривожлантириш» вазифаси асосида эмас, балки бузилиш механизмини ҳисобга олган ҳолда тузилиши керак.

Нутқ бузилишларида БАК қандай ишлайди

Сеанс вақтида боланинг бошига электроэнцефалографик фаолликни қайд этувчи датчиклар ўрнатилади.

Олинган ЭЭГ-сигнал тизим томонидан қайта ишланади ва товушга айлантирилади. Бола уни қулоқчин орқали реал вақт режимида эшитади.

Шу тариқа боланинг ўз миясидаги жорий фаоллик билан боғлиқ акустик қайта алоқа шаклланади.

Датчиклар орқали электр токи берилмайди. БАК биоэлектрик сигналларни қайд этиш ва уларни товушга айлантиришга асосланган ноинвазив муолажадир.

Мотор алалияда БАК

Мотор алалияда бола одатда мурожаат қилинган нутқни ўз фикрларини сўз билан ифодалашга қараганда яхшироқ тушунади. Унга сўзларни мустақил шакллантириш, уларни ибораларга бирлаштириш ва фикрни изчил баён қилиш қийин бўлади.

Ҳатто айрим товушлар ва сўзлар аллақачон пайдо бўлган бўлса ҳам, уларни фаол мустақил нутққа ўтказиш секин кечиши мумкин.

Мотор алалияда комплекс дастур доирасида мутахассислар қуйидагилар устида ишлашлари мумкин:

• нутқий ташаббус;
• фаол сўз бойлигини ошириш;
• фразали нутқни шакллантириш;
• нутқий баённинг изчиллиги;
• эшитиш-нутқ хотираси;
• диққат;
• янги нутқий конструкцияларни такрорлаш ва мустаҳкамлаш қобилияти.

Мотор алалияда БАК мунтазам логопедик ва нейрокоррекцион машғулотлар билан параллел равишда қўлланилиши мумкин.

Алалиянинг бошқа шаклларида БАК

Сенсор ёки сенсомотор алалияда дастур вазифалари бошқача бўлади.

Агар болага мурожаат қилинган нутқни тушуниш қийин бўлса, иш фақат янги сўзларни талаффуз қилишдан бошланмайди. Уларнинг маъносини босқичма-босқич тушуниш, нутқий сигналларни фарқлаш, сўзни буюм ёки ҳаракат билан боғлаш қобилиятини шакллантириш зарур.

Шунинг учун мутахассислар қуйидагиларни баҳолайдилар:

• мурожаат қилинган нутққа реакция;
• оддий илтимосларни тушуниш;
• сўзларни фарқлаш қобилияти;
• эшитиш диққати;
• кетма-кет кўрсатмаларни бажариш;
• ўз нутқий фаоллиги.

Бу қайси функциялар янада интенсив коррекцион ишни талаб қилишини аниқлашга ёрдам беради.

Алалияда БАК ва нутқни ишга тушириш

Алалияли боланинг ота-оналари учун асосий мақсадлардан бири кўпинча мустақил нутқнинг пайдо бўлиши ҳисобланади.

Бироқ «нутқни ишга тушириш» бир зумда содир бўладиган жараён эмас. Ундан олдин бошқа одамга диққат қаратиш, нутқни тушуниш, тақлид қилиш, товуш кетма-кетликларини эслаб қолиш ва керакли натижани олиш учун мулоқотдан фойдаланиш қобилияти ривожланиши керак.

Шунинг учун биоакустик коррекция логопедик ишнинг ўрнини босмайди ва бола ундан кейин автоматик равишда гапира бошлаши керак бўлган муолажа сифатида қаралмайди.

БАК асаб тизимини ривожлантириш учун шароит яратиладиган ва бир вақтнинг ўзида нутқий кўникмаларга бевосита ўргатиш олиб бориладиган дастурнинг бир қисми бўлиши мумкин.

Дизартрияда БАК

Дизартрияда БАК ҳам комплекс коррекция таркибида қўлланилиши мумкин, аммо бу ердаги вазифалар алалиядан фарқ қилади.

Дизартрияда бузилишлар биринчи навбатда нутқнинг мотор томони билан боғлиқ. Болада қуйидагилар кузатилиши мумкин:

• ноаниқ талаффуз;
• товушларни тушириб қолдириш ёки бузиб талаффуз қилиш;
• артикуляцион мушакларнинг заифлиги ёки ортиқча таранглиги;
• нутқий нафас олиш бузилишлари;
• нутқ суръатининг ўзгариши;
• овоз билан боғлиқ қийинчиликлар;
• тил, лаблар ва бошқа артикуляция аъзоларининг етарли ҳаракатчан эмаслиги.

Шунинг учун асосий коррекцион иш нутқ аппарати моторикасини яхшилаш ва аниқроқ нутқий ҳаракатларни шакллантиришга қаратилади.

Нима учун дизартрияда логопед билан ишлаш айниқса муҳим

Биоакустик коррекциянинг ўзи тил, лаб ёки пастки жағ ҳаракатларини машқ қилдирмайди.

Бунинг учун махсус машғулотлар зарур бўлиб, улар давомида бола артикуляцион ҳаракатларни тўғри бажариш, нафасни назорат қилиш ва товушларни шакллантиришни ўрганади.

Дизартрияда комплекс дастурда қуйидагилар қўлланилиши мумкин:

• артикуляцион гимнастика;
• логопедик массаж;
• нафас машқлари;
• овоз учун машқлар;
• товушларни қўйиш ва автоматлаштириш;
• нутқ суръати ва ритмини ривожлантириш.

Бунда БАК умумий дастурда қўшимча йўналиш сифатида қўлланилиши мумкин.

Болада муолажа қандай ўтади

Курсдан олдин мутахассис мавжуд хулосаларни ўрганади ва терапия вазифаларини белгилайди.

Сеанс вақтида бола қулай ҳолатда жойлашади, шундан сўнг бош мия фаоллигини қайд этиш учун бошига датчиклар маҳкамланади. Кейин қулоқчин тақилади.

Тизим ЭЭГ-сигнални ўқийди, уни товушга айлантиради ва болага эшиттиради.

Муолажанинг ўзи вақтида ҳеч қандай нутқий вазифаларни бажариш талаб қилинмайди. Мутахассис сеанс давомида боланинг ҳолатини кузатиб боради.

Ўзгаришларни қандай баҳолаш мумкин

Алалия ва дизартрияда коррекция жараёнида кузатиб бориш мумкин бўлган кўрсаткичларни олдиндан белгилаб олиш муҳим.

Алалияда булар қуйидагилар бўлиши мумкин:

• янги сўзларнинг пайдо бўлиши;
• мустақил нутқий мурожаатлар сонининг ортиши;
• фразали нутқнинг шаклланиши;
• кўрсатмаларни тушунишнинг яхшиланиши;
• нутқий мулоқот давомийлигининг ортиши.

Дизартрияда қуйидагиларни кузатиш мумкин:

• нутқнинг тушунарлилиги;
• талаффузнинг аниқлиги;
• артикуляцион аппарат ҳаракатчанлиги;
• нутқий нафас олиш сифати;
• нутқ суръати;
• кучли чарчоқсиз узоқроқ гапириш қобилияти.

Бундай ёндашув динамикани янада холис баҳолаш имконини беради.

Нутқни комплекс коррекция қилишда БАК

Алалия ҳам, дизартрия ҳам одатда тизимли ишни талаб қилади.

Боланинг ҳолатига қараб «Альмадея»даги дастур қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

• логопед билан машғулотлар;
• нейропсихологик коррекция;
• логопедик массаж;
• сенсор интеграция;
• адаптив жисмоний тарбия;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• бошқа аппарат усуллари.

Клиника сайтида ҳам ушбу ҳолатлар ўртасидаги фарқ таъкидланади: алалияда асосий коррекция нутқни тушуниш, сўз бойлиги ва фразали нутқни ривожлантиришга, дизартрияда эса нутқ аппарати моторикаси, нафас олиш ва артикуляция устида ишлашга қаратилган.

Қанча БАК муолажаси талаб қилинади

Сеанслар сони боланинг ҳолати баҳолангандан кейин индивидуал белгиланади.

Бунда натижани алоҳида бир муолажадан кейин эмас, балки курс динамикасида ва бошқа коррекцион машғулотлар фонида баҳолаш мақсадга мувофиқ.

Айниқса ўзгаришларни боланинг логопедик машғулотлардаги ҳолати билан таққослаш фойдали: сўзларни такрорлаш, вазифаларни бажариш, диққатни сақлаш ва ўзлаштирилган кўникмалардан мустақил фойдаланиш осонлашдими.

Қачон олдиндан консультация талаб қилинади

Курсни бошлашдан олдин мутахассисга боланинг саломатлиги ҳақида маълум қилиш ва мавжуд тиббий ҳужжатларни тақдим этиш керак.

Тутқаноқ хуружлари, эпилепсия, товушларга кучли сезгирлик, ўткир инфекцион касалликлар ва неврологик ҳолатдаги сезиларли ўзгаришлар мавжуд бўлганда алоҳида эътибор талаб этилади.

Агар ЭЭГ натижалари мавжуд бўлса, уларни мутахассисга тақдим этиш мақсадга мувофиқ.

«Альмадея» клиникасида алалия ва дизартрияда БАК

Мураккаб нутқ бузилишларида нутқнинг айнан қайси қисми коррекцияни талаб қилишини аниқ тушуниш муҳим.

Алалияда иш биринчи навбатда нутқ тизимини — тушуниш, сўз бойлиги, фразали нутқ ва мулоқотни шакллантиришга қаратилган. Дизартрияда эса нутқнинг ҳаракат механизмлари ва артикуляцияга алоҳида эътибор берилади.

Биоакустик коррекция бундай дастурнинг элементларидан бири бўлиши мумкин, асосий реабилитация режаси эса боланинг индивидуал нутқий ва неврологик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда тузилади.