ЗПРда биоакустик коррекция

ЗПРда биоакустик коррекция психик ривожланиши кечиккан болалар учун комплекс реабилитация дастурига киритилиши мумкин. БАК-терапия бош миянинг биоэлектрик фаоллигини қайд этиш ва уни бола қулоқчин орқали реал вақт режимида эшитадиган товуш сигналига айлантиришга асосланган.

ЗПРда боланинг нафақат ёшини, балки унинг ҳақиқий ривожланиш даражасини ҳам ҳисобга олиш айниқса муҳим: кўрсатмаларни тушуниш, диққатни жамлаш, янги маълумотни эслаб қолиш, оддий вазифаларни ҳал қилиш ва ўрганилган кўникмаларни кундалик ҳаётда қўллаш қобилияти. Шунинг учун Тошкентдаги «Альмадея» клиникасида дастур индивидуал танланади.

ЗПРда қандай вазифалар ҳал қилинади

Психик ривожланишнинг кечикиши бир текис намоён бўлмаслиги мумкин. Болада айрим кўникмалар яхши ривожланган бўлиб, бошқалари сезиларли даражада орқада қолиши мумкин. Масалан, у етарлича фаол гапириши, аммо кетма-кет кўрсатмаларни тушуниш, эслаб қолиш, диққатни жамлаш ёки вазифани мустақил бажаришда қийинчиликларга дуч келиши мумкин.

Реабилитация дастурини тузишда мутахассислар қуйидагиларни баҳолайдилар:

• диққат ва унинг барқарорлиги;
• хотира;
• тафаккур;
• ахборотни қайта ишлаш тезлиги;
• нутқ ва кўрсатмаларни тушуниш;
• сабаб-оқибат боғланишларини аниқлаш қобилияти;
• янги кўникмаларни ўзлаштириш суръати;
• ҳиссий ва хулқ-атворни бошқариш;
• таълимга тайёрлик.

ЗПРда БАК-терапия бундай комплекс ишнинг йўналишларидан бири сифатида қўлланилиши мумкин.

БАК қандай ишлайди

Муолажа вақтида боланинг бошига бош миянинг жорий электр фаоллигини қайд этувчи датчиклар ўрнатилади.

Махсус ускуна ЭЭГ-сигнални қайта ишлайди ва унинг параметрларини товуш кетма-кетлигига айлантиради. Бола бу товушни қулоқчин орқали эшитади.

Шу тариқа бола миясининг ўз фаоллиги билан бевосита боғлиқ акустик қайта алоқа ҳосил бўлади.

БАК ўтказиш вақтида датчиклар орқали стимулловчи электр токи берилмайди. Усул сигнални қайд этиш ва уни товушга айлантиришга асосланган.

ЗПРда БАК ва диққатни ривожлантириш

Кўпчилик янги кўникмаларни ўзлаштириш учун бола ҳеч бўлмаганда маълум вақт давомида диққатини сақлаб тура олиши керак.

ЗПРда бола вазифага қизиқишини тез йўқотиши, ташқи таъсирларга чалғиши ёки диққати бошқа нарсага ўтгандан кейин ишга қайтишда қийналиши мумкин.

Шунинг учун курс йўналишларидан бири диққат ва ўзини бошқариш жараёнларини қўллаб-қувватлаш бўлиши мумкин.

Динамикани баҳолашда бола қуйидагиларни қила бошлаган-бошламаганини кузатиш мумкин:

• бир вазифа билан узоқроқ шуғулланиш;
• камроқ чалғиш;
• кўрсатмани охиригача яхшироқ тинглаш;
• ишга тезроқ қайтиш;
• кўпроқ вазифаларни мустақил бажариш.

Бундай кузатувлар боланинг реал фаолиятидаги ўзгаришларни баҳолашга ёрдам беради.

Хотира ва янги ахборотни ўзлаштириш

Психик ривожланишнинг кечикиши кўпинча ахборотни эслаб қолиш ва қайта тиклашдаги қийинчиликлар билан бирга кечади.

Болага янги ҳаракатлар кетма-кетлигини, ўйин қоидаларини, сўзларни ёки ўқув материалини ўзлаштириш учун кўпроқ такрорлаш талаб қилиниши мумкин.

Бунда бола маълумотни эслаб қолмаган ҳолат билан тушунтириш вақтида диққатини етарлича узоқ сақлай олмаган ҳолатни фарқлаш муҳим.

Шунинг учун мутахассислар хотира, диққат, нутқ ва тафаккурни бир-бири билан боғлиқ ҳолда кўриб чиқадилар, уларни бутунлай мустақил функциялар деб ҳисобламайдилар.

БАК ва кўрсатмаларни тушуниш қобилияти

Ривожланишнинг муҳим кўрсаткичларидан бири — мурожаат қилинган нутқни қабул қилиш ва эшитилган маълумотга мувофиқ ҳаракат қилиш қобилияти.

Аввалига бола битта ҳаракатдан иборат оддий кўрсатмаларни бажариши мумкин, кейин эса икки ёки бир нечта босқичдан иборат кетма-кет кўрсатмаларни бажаришга ўтади.

ЗПРда мураккаброқ кўрсатмаларга ўтиш баъзан секинроқ кечади. Бола вазифанинг бошланиш қисмини унутиши, ҳаракатлар кетма-кетлигини ўзгартириши ёки қўшимча ёрдамга муҳтож бўлиши мумкин.

Реабилитация давомида мутахассислар бола кўрсатмаларни қанчалик мустақил тушуниши ва бажаришини, шунингдек зарур ёрдам миқдори камаяётган-камаймаётганини кузатишлари мумкин.

Таълимга тайёрлаш

ЗПРда муҳим вазифалардан бири нафақат алоҳида когнитив функцияларни ривожлантириш, балки болада ўрганиш қобилиятини шакллантиришдир.

Бунинг учун бола аста-секин бутун бир кўникмалар мажмуасини ўзлаштириши керак:

• катталарни тинглаш;
• қўйилган вазифани тушуниш;
• диққатни сақлаш;
• кўрсатмани эслаб қолиш;
• ҳаракатларни кетма-кет бажариш;
• хатоларни пайқаш;
• ёрдамни қабул қилиш;
• бошланган ишни охирига етказиш.

Айнан шунинг учун реабилитация дастури ривожланишнинг турли томонлари устида ишлайдиган бир нечта усулни ўз ичига олиши мумкин.

БАК сеанси қандай ўтади

Бола қулай ҳолатда жойлашади. Мутахассис бош мия фаоллигини қайд этиш учун датчикларни ўрнатади ва болага қулоқчин тақади.

Муолажа бошлангандан сўнг тизим қайд этилаётган сигнални товушга айлантиради.

Боладан вазифаларни ҳал қилиш, саволларга жавоб бериш ёки ускуна ишини махсус бошқариш талаб қилинмайди. Асосий вазифа — муолажа вақтида хотиржам туриш ва товуш оқимини тинглаш.

Мутахассис бутун сеанс давомида боланинг ҳолатини кузатиб боради.

Курс натижасини қандай баҳолаш мумкин

Ривожланиш кечикишида ота-оналарга баъзан ўзгариш муайян муолажа билан боғлиқми ёки боланинг умумий табиий ривожланиши натижасими, тушуниш қийин бўлиши мумкин.

Шунинг учун курсни бошлашдан олдин бир нечта аниқ мезонни белгилаб олиш фойдали.

Масалан:

• бола неча дақиқа давомида шуғуллана олади;
• қанча кўрсатмани мустақил бажаради;
• вазифани қанчалик тез-тез такрорлаш талаб қилинади;
• ҳаракатлар кетма-кетлигини эслаб қола оладими;
• янги мустақил кўникмалар пайдо бўлдими;
• янги материални қанчалик тез ўзлаштиради.

Бундай қайд этиш динамикани янада изчил кузатиб боришга ёрдам беради.

ЗПРда комплекс реабилитация таркибида БАК

ЗПР одатда ривожланишнинг бир нечта соҳасига бир вақтнинг ўзида таъсир қилади, шунинг учун дастур аппарат муолажалари ва коррекцион машғулотларни бирлаштириши мумкин.

«Альмадея»да биоакустик коррекция қуйидагилар билан бирга тайинланиши мумкин:

• нейрокоррекция;
• логопед билан машғулотлар;
• болалар психологи билан машғулотлар;
• сенсор интеграция;
• ABA-терапия;
• адаптив жисмоний тарбия;
• бошқа нейромодуляцион усуллар.

Айниқса бола диққат, хотира, нутқ ва тафаккурдан амалий вазифаларни ҳал қилишда бевосита фойдаланишни ўрганадиган мунтазам машғулотлар муҳим.

Қанча муолажа талаб қилинади

ЗПРда БАК курс тарзида ўтказилади. Курс давомийлиги боланинг ёши, ривожланиш хусусиятлари ва дастур вазифаларига қараб индивидуал белгиланади.

Бунда мутахассис маълум миқдордаги муолажаларни ўтказиш фактининг ўзига эмас, балки боланинг ҳолати ва кўникмаларидаги ўзгаришларга баҳо беради.

Зарур ҳолларда реабилитация давомида дастурга ўзгартиришлар киритилиши мумкин.

Қачон мутахассис консультацияси талаб қилинади

Курсни бошлашдан олдин мавжуд тиббий хулосаларни тақдим этиш ва шифокорга бола саломатлигининг хусусиятлари ҳақида маълум қилиш керак.

Айниқса тутқаноқ хуружлари, эпилепсия, товушларга кучли сезгирлик, ўткир касалликлар ва неврологик ҳолатдаги сезиларли ўзгаришлар ҳақида хабар бериш муҳим.

Агар аввал ЭЭГ ўтказилган бўлса, текширув натижаларини мутахассисга тақдим этиш мақсадга мувофиқ.

«Альмадея» клиникасида ЗПРли болалар учун БАК

Психик ривожланиш кечикишида фақат алоҳида симптомлар устида эмас, балки боланинг янги кўникмаларни босқичма-босқич ўзлаштириш қобилияти устида ҳам ишлаш муҳим.

«Альмадея» клиникасида мутахассислар БАКни нейропсихологик, нутқий, ҳаракат ва бошқа коррекцион машғулотлар билан бирлаштиришлари мумкин. Бундай ёндашув боланинг ягона ривожланиш дастури доирасида диққат, хотира, тафаккур, нутқ ва ўқув кўникмалари устида ишлаш имконини беради.