ДЦПда когнитив бузилишлар

Болалар церебрал фалажи (ДЦП) — бу фақатгина ҳаракат функцияларининг бузилиши эмас. Кўпинча у когнитив бузилишлар билан бирга кечади, бу эса боланинг ўқиши, мулоқот қилиши ва кундалик фаолиятини қийинлаштиради. «Алмадея» клиникасида биз ДЦП бўлган болаларда маърифий функциялар билан ишлашга алоҳида эътибор берамиз, чунки айнан шу омил уларнинг ҳаёт сифати, жамиятга мослашиш қобилияти ва келажакда мустақил яшаш имкониятига таъсир қилади.

ДЦПда қандай когнитив бузилишлар кузатилиши мумкин?

1. Ҳаракат фаолияти чекланганлиги ва фикрлашга таъсири.
   Ҳаракат — бу фақатгина жойдан-жойга кўчиш усули эмас, балки дунё ҳақида билим олиш усулидир. Чақалоқ атроф-муҳит билан ўзаро таъсир орқали ўрганади: тегади, эмаклаб юради, буюмларга интилади. ДЦП бўлган болаларда ҳаракат чекловлари уларни ривожланишнинг бу табиий йўлидан маҳрум қилади, натижада когнитив ривожланиш секинлашади. Бола камроқ тадқиқ қилади, ўз-ўзига камроқ савол беради — демак, мия камроқ стимул олади.

2. Эътибор ва диққатни жамлашдаги қийинчиликлар.
   ДЦПда бош мия фаолиятидаги бузилишлар диққатни жамлашда қийинчиликлар билан намоён бўлиши мумкин. Бола тез чарчаб қолади, вазифада диққатини узоқ сақлай олмайди, диққати чалғийди ва адашади. Бу ўқишга ва асосий кўникмаларни шакллантиришга халал беради, энг қизиқарли машғулотларнинг ҳам самарадорлигини пасайтиради.

3. Маълумотни қайта ишлаш ва ўзлаштиришда секинлик.
   Кўпгина ДЦП бўлган болалар янги маълумотни тушуниш ва ўзлаштириш учун кўпроқ вақтга муҳтож бўладилар. Бу таҳлил қилиш, эслаб қолиш ва мантиқий фикрлашдаги қийинчиликлар сифатида намоён бўлиши мумкин. Мутахассисларнинг ёрдамисиз ота-оналар буни кўпинча еринглик ёки ўжарлик деб қабул қиладилар, холбуки бу ДЦПдаги одатий когнитив кўриниш ҳисобланади.

4. Интеллект даражасининг пасайиши (ақлий ривожланишнинг орқада қолиши).
   Церебрал фалажи бўлган баъзи болаларда турли даражадаги интеллектуал бузилишлар кузатилади. Бу ҳукм эмас, балки алоҳида эътибор талаб қиладиган соҳадир. Вақтида бошланган коррекция компенсациявий кўникмаларни ривожлантиришга, боланинг кучли томонларига таянишга ва ёшдошларидан ортда қолишини минималлаштиришга ёрдам беради.

5. Масалаларни ҳал қилиш ва қарор қабул қилишдаги қийинчиликлар.
   ДЦПдаги когнитив бузилишлар кўпинча боланинг вазиятни таҳлил қилиш, сабаб-оқибат боғланишларини қуриш, ҳаракатларни режалаштириш қобилиятига таъсир қилади. Бу ўқишни мураккаблаштиради ва мустақилликни — ташқи ёрдамсиз деярли имконсиз қилади. Мутахассисларнинг вазифаси — болага ҳаётий вазиятларда масалаларни ҳал қилиш қобилиятини аста-секин тиклаш: кийинишдан тортиб нотаниш вазиятда ҳаракатни танлашгача.

ДЦПда когнитив бузилишлар билан қандай ишлаймиз

«Алмадея» клиникасида Тошкент ва Санкт-Петербург шаҳарларида ДЦП бўлган болалар учун комплекс қўллаб-қувватлаш тизими яратилган. Когнитив бузилишлар билан ишлаш бир нечта йўналишда олиб борилади:

• Нейропсихологик диагностика — олий психик функцияларнинг (эътибор, хотира, нутқ, идрок, фикрлаш) ривожланиш даражасини аниқлаш.
• Когнитив тренировка ва нейро-машқлар — муайян боланинг хусусиятларига мослаштирилган ҳолда.
• Психологик-педагогик коррекция — дефектолог, логопед, психолог ва нейропсихолог билан машғулотлар, фикрлаш, хотира ва мулоқот кўникмаларини ривожлантиришга қаратилган.
• Мослаштирилган ўйинли ва сенсор методикалар — мияда янги боғланишларни шакллантириш ва ўқишга қизиқишни оширишга ёрдам беради.
• Ота-оналарни ўқитиш — кўникмаларни уйда ва клиникадан ташқари мустаҳкамлашга ёрдам бериш учун.

Нега эрта ёрдам муҳим?

ДЦПда коррекцион ишни эрта бошлаш — боланинг янада муваффақиятли ривожланишига калит ҳисобланади. Мактабгача ёшда миянинг нейропластиклиги кўпгина функцияларни «қайта дастурлаш», айланма йўлларни шакллантириш ва йўқотилган қобилиятларни компенсация қилиш имконини беради. Ҳатто болада аниқ ифодаланган ҳаракат ёки нутқ бузилишлари мавжуд бўлса ҳам, маърифий функциялар билан малакали ишлаш прогнозни тубдан ўзгартиришга қодир.

Ота-оналар «Алмадея»да нима оладилар?

• Фарзандининг айнан қандай қийинчиликлари борлигини ва улар билан қандай ишлашни аниқ тушуниш.
• Ёшини, ДЦПнинг оғирлик даражасини ва қўшимча бузилишларни ҳисобга олган ҳолда когнитив функцияларни тузатиш бўйича индивидуал дастур.
• Мутахассислар жамоаси: нейропсихолог, дефектолог, логопед, психолог, врач-невролог.
• Боланинг кучли томонларини ривожлантиришга қаратилган юмшоқ, эҳтиёткор қўллаб-қувватлаш.
• Уйда қўллаб-қувватлаш бўйича мунтазам фикр алмашиш ва тавсиялар.

Агар фарзандингиз ДЦП ташхиси билан яшамоқда ва сиз унда фикрлаш, ўқиш ёки диққат билан боғлиқ қийинчиликларни пайқаган бўлсангиз — ёрдам беришни кечиктирманг. «Алмадея»да биз энг мураккаб ҳолатларда ҳам ишлашни биламиз ва болаларнинг қадамма-қадам кўпроқ мустақиллик ва ўзига ишонч ҳосил қилаётганини кўриб турибмиз.