Рухий ривожланишнинг кечикиши — бу болада ёш меъёрларига нисбатан психик функциялар ва кўникмаларнинг шаклланишида ортда қолиш ҳолати. Бу фақат вақтинчалик секинлик эмас, балки ҳиссий, когнитив ва ижтимоий соҳаларни қамраб оладиган мураккаб ўзгаришлар ҳақидадир.
ЗПР умумий психиканинг етарлича ривожланмаганлиги ёки унинг алоҳида қисмларининг — масалан, нутқ, тафаккур ёки ўз-ўзини назорат қилиш қобилиятининг секинлашиши шаклида намоён бўлиши мумкин.
ЗПРнинг асосий кўринишлари
Болаларда рухий ривожланиш кечикиши қуйидаги белгилари билан намоён бўлади:
- ҳиссий етилмаганлик — бола ёшига номос мувофиқ ҳаракат қилиши мумкин, танқидни оғир қабул қилади, тез ранжийди;
- ўқишда қийналиш — мактаб дастурини ўзлаштириш кўпроқ вақт талаб этади, олинган билимлар тез унутилади;
- диққат ва хотиранинг заифлиги — болага диққатни жамлаш қийин, осонликча чалғийди;
- нутқда муаммолар — сўз бойлиги кам, гап тузишда қийинчиликлар, атрофдагилар нутқини тушунишда муаммолар;
- билиш фаоллигининг камлиги — бола ўйинларга, машғулотларга ва янги маълумотларга қизиқиш билдирмайди;
- ўзини назорат қилишда муаммолар ва хулқ-атворда қийинчиликлар — импульсивлик, тенгдошлар билан муносабатларда қийналиш, агрессивлик ёки ёпиқлик.
Кўпинча ЗПРга эга болаларда ҳатто кичик мактаб ёшида ҳам болаларча тафаккур сақланиб қолади, бу эса уларни тенгдошларидан ажратиб туради.
Ёрдамни кечиктирмаслик нима учун муҳим
ЗПР — ҳукм эмас. Тўғри ташхис ва ўз вақтида бошланган коррекцион иш орқали бола тенгдошларини қувлаб етиб олиши ва мактаб ҳамда жамиятда муваффақиятли мослашиши мумкин. Логопед, психолог, дефектолог билан ишлаш, шунингдек, ота-оналар ва ўқитувчиларнинг қўллаб-қувватлаши муваффақиятли коррекциянинг асосий омилларидир.
Болаларда рухий ривожланиш кечикишининг сабаблари
Рухий ривожланиш кечикиши (ЗПР) турли сабаблар туфайли юзага келиши мумкин — биологикдан то ижтимоий омилларгача. Кўп ҳолларда айнан бир нечта омиллар биргаликда боланинг ёшига мос равишда психик ва когнитив функцияларни ўзлаштирмаслигига олиб келади.
Болаларда рухий ривожланиш кечикишининг сабаблари
Рухий ривожланиш кечикиши (ЗПР) турли сабаблар туфайли юзага келиши мумкин — биологикдан то ижтимоий омилларгача. Кўп ҳолларда айнан бир нечта омиллар биргаликда боланинг ёшига мос равишда психик ва когнитив функцияларни ўзлаштирмаслигига олиб келади.
ЗПРнинг ижтимоий сабаблари
Таъсири натижасида юзага келадиган такрорий ЗПР болада эҳтимолий равишда ҳиссий ва ижтимоий яккалик шароитида ривожланиши мумкин. Масалан:
- носоғлом муҳитда тарбияланиш ёки мулоқот етишмаслиги шароитида улғайиш (болалар уйи, ота-оналар билан ажралиш);
- фаол ижтимоий ҳаётда иштирок этишнинг чекланганлиги — оғир касалликлар, жароҳатлар ёки жамоадан узоқ муддатли узилиш туфайли (боғча, мактаб, болалар майдончаси);
- ҳаётнинг дастлабки йилларида тўлиқ нутқий ва сезгиларга оид муҳитнинг етишмаслиги.
Бундай турдаги ЗПР, одатда, тўғри ташкил этилган ривожлантирувчи ва қўллаб-қувватловчи муҳитда коррекцияга мойил бўлади.
Биологик сабаблар
ЗПРга олиб келиши мумкин бўлган биологик омиллар қуйидагиларни ўз ичига олади:
- ирсий ёки генетик касалликлар;
- ҳомиладорлик давридаги合муаммолар — бачадондаги инфекциялар, онанинг сурункали касалликлари, интоксикациялар, стресс ҳолатлари;
- оғир туғруқ жараёнлари, гипоксия (кислород етишмаслиги), туғилишдаги жароҳатлар;
- эрта ёшда олинган бош мия жароҳатлари;
- оғир касалликлар — шу жумладан вирусли инфекциялар, узоқ давом этувчи иситма, заҳарланишлар;
- эшитиш ва кўришнинг бузилиши, айниқса, агар улар ҳаётнинг дастлабки йилларида тўлиқ компенсация қилинмаган бўлса;
- нутқий депривация — бола етарлича нутқий рағбат олмайдиган ҳолат.
Бу сабаблар асосий кўникмаларнинг шаклланишини секинлаштириши мумкин, айниқса, агар муаммо барвақт аниқланмаса ва етарлича ёрдам кўрсатилмаса.
Ривожланиш истиқболларини қандай тушуниш мумкин
ЗПР сабаблари ва ривожланиш прогнози аниқ баҳоланиши учун МДРК — мультидисциплинар реабилитация жамоаси форматида диагностикадан ўтиш жуда муҳим. Бу баҳолаш жараёнида логопед, психолог, невропатолог, дефектолог ва бошқа мутахассислар иштирок этади. Улар биргаликда қайси функциялар етарлича ривожланмаганини ва қайси қобилиятлар эҳтимолий ўсиш зонасида эканини аниқлайди.
Эслатиб ўтиш жоиз: баъзи ҳолларда «ЗПР» диагнози якуний ҳисобланмайди. Агар болага ўз вақтида ёрдам кўрсатилса ва коррекцион ишлар тўғри ташкил этилса, кўплаб болаларда ижобий динамика кузатилади ва ҳолат тўлиқ бартараф этилиши мумкин.
ЗПР реабилитациясида «Альмадея» клиникасининг афзалликлари:
МУЛЬТИДИСЦИПЛИНАР ЁНДАШУВ. Муаммони самарали ҳал этиш учун бемор билан бир вақтда бир нечта соҳалар бўйича шифокорлар ишлайди.
ХАЛҚАРО РЕАБИЛИТАЦИЯ СТАНДАРТЛАРИ. Реабилитация соҳаси мутахассислари — врач-реабилитолог, эрготерапевт, физик терапевт — халқаро қоидалар асосида иш олиб боради.
ЖАМОА БИЛАН ИШЛАШ. Бемор билан мультидисциплинар реабилитация жамоаси (МДРК) ишлайди. Барча мутахассислар мувофиқлаштирилган ягона режа асосида фаолият юритади.
Бизнинг ноёб ёндашувимиз — реабилитацияга мултидисциплинар ёндошув
«Альмадея» клиникасида ҳар бир реабилитация курси мултидисциплинар реабилитация жамоаси (МДРК) иши билан бошланади. Бу бизнинг асосий тамойилимиз: алоҳида мутахассислар эмас, балки бола ва оила манфаатларини кўзлаб, мувофиқлаштирилган, аниқ режа асосида ҳаракат қилувчи ягона жамоа.
Жамоага кимлар киради?
- Реабилитолог шифокор (жисмоний ва реабилитация тиббиёти бўйича мутахассис)
- Педагог-психолог ёки даволовчи педагог
- Эрготерапевт (кундалик ҳаёт кўникмаларини шакллантиришда ёрдам беради)
- Нейропсихолог
- Жисмоний терапевт (ҳаракат фаолияти бўйича мутахассис)
- Оилавий психолог
МДРКнинг биринчи учрашуви: диагностика ва мақсадларни белгилаш
Бошланғич сессияда мутахассислар бола ҳақида тўлиқ маълумот тўплашади:
- соғлиғининг ҳолати, ривожланиш даражаси, ота-оналарнинг сўровларини ҳисобга олишади;
- ўз йўналишлари бўйича экспресс-баҳолаш ўтказишади;
- ота-оналар билан биргаликда устувор мақсадларни белгилашади.
Учрашув натижаларига кўра бола учун индивидуал реабилитация режаси тузилади ва айнан унга керакли мутахассислар аниқланади.
Оралиқ МДРК: мослашувчанлик ва динамикага кўра ўзгаришлар
Реабилитация жараёнида жамоа оралиқ учрашувлар ўтказади, уларда:
- ривожланиш ва натижалар баҳоланади;
- керак бўлса усуллар ва ёндашувлар янгиланади;
- ота-оналарнинг янги фикр ва кузатувлари реабилитация йўналишига қўшилади.
Бу дастурни ўз вақтида мослаштириш ва ҳар бир босқичда максимал самарадорликни таъминлаш имконини беради.
Якуний МДРК: тавсиялар ва кузатув
Якуний учрашувда мутахассислар:
- уй шароитида ва бошқа муҳитда давом эттириш учун батафсил тавсиялар;
- бола учун мослаштирилган машқлар ва топшириқлар тўплами;
- ривожланиш журнали — ютуқлар, мақсадлар ва кейинги қадамлар қайд этилади.
«Альмадея»да биз ишонамиз: сифатли реабилитация — бу жамоавий иш ва оила билан доимий мулоқот. Ана шундай ёндашув бизнинг усулимизни ҳақиқий ноёб ва самарали қилади.
Add new comment